Thymele Logo
Search

διαβατήρια τελετή [ουσ. θηλ.]

Articles Icon 3
Videos Icon 6
Videos Icon 7
[1]

Ορισμός

Τελετουργική ακολουθία συμβολικών πράξεων η οποία σηματοδοτεί τη μετάβαση ενός ατόμου ή μιας ομάδας από μία κοινωνική κατάσταση σε άλλη, όπως η γέννηση, η ενηλικίωση, ο γάμος και ο θάνατος, και διαρθρώνεται σε τρεις φάσεις (αποχωρισμός, μεθοριακή φάση, επανένταξη)· με τα παραστατικά της μέσα και την τριμερή της δομή αποτελεί πρότυπο για το θέατρο, τον χορό, τη μουσική και τις εικαστικές τέχνες.

Ανάπτυξη

Οι διαβατήριες τελετές συνοδεύουν τις κρίσιμες μεταβάσεις του ατομικού και του συλλογικού βίου, όπως η γέννηση, η ενηλικίωση, ο γάμος και ο θάνατος. Τον όρο εισήγαγε ο εθνογράφος Arnold van Gennep [Αρνόλντ βαν Γκεννέπ] στο Les rites de passage [Τελετουργίες διάβασης, 1909]. Ο βαν Γκεννέπ διέκρινε μια σταθερή τριμερή δομή: τις τελετές αποχωρισμού [rites de séparation]· τις τελετές της μεθοριακής φάσης [rites de marge], κατά την οποία το άτομο βρίσκεται ανάμεσα σε δύο καταστάσεις· και τις τελετές επανένταξης [rites d'agrégation] στη νέα θέση. Για τη μεσαία φάση αξιοποίησε τη λατινική λέξη limen (κατώφλι), συνδέοντας τη συμβολική μετάβαση με το πέρασμα ενός ορίου. Στις διαβατήριες τελετές εντάσσονται και οι ταφικές, οι οποίες συνοδεύουν τη μετάβαση του νεκρού στον άλλο κόσμο.


Ο ανθρωπολόγος Victor Turner [Βίκτορ Τέρνερ] επανέφερε τη θεωρία στο προσκήνιο μετά την αγγλική μετάφραση του βιβλίου (1960). Στο δοκίμιο "Betwixt and Between: The Liminal Period in Rites de Passage" [«Ανάμεσα και μεταξύ: Η μεθοριακή περίοδος στις διαβατήριες τελετές»], στο The Forest of Symbols [Το δάσος των συμβόλων, 1967], εστίασε στη μεσαία φάση ως πεδίο αμφισημίας και συμβολικής αντιστροφής· από την ανάλυση αυτή προέκυψε η έννοια της μεθοριακότητας [liminality], την οποία επέκτεινε αργότερα στο θέατρο. Στο ίδιο έργο ο Τέρνερ συνέδεσε την τελετουργία με τις κοινωνικές μεταβάσεις και την τελετή με τις σταθερές κοινωνικές καταστάσεις. Με αυτή την έννοια η διαβατήρια τελετή συνιστά κατεξοχήν τελετουργία· ο όρος διατηρείται ως καθιερωμένος στην ελληνική βιβλιογραφία.


Οι διαβατήριες τελετές αξιοποιούν εξαρχής παραστατικά μέσα: πομπές, τραγούδια, χορούς, μεταμφιέσεις, προσωπίδες και ειδική σκευή. Στην αρχαία Αθήνα ο γάμος κορυφωνόταν με τη νυφική πομπή προς τον οίκο του γαμπρού, υπό τους ήχους του υμεναίου. Το σχήμα του βαν Γκεννέπ αξιοποιήθηκε και στην ανάλυση δραματικών έργων: η κατάβαση του Διονύσου στον Άδη στους Βατράχους του Αριστοφάνη [Aristophanes] και η νύχτα των εραστών στο δάσος στο Όνειρο θερινής νύχτας [A Midsummer Night's Dream] του William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ] διαβάζονται ως πορείες αποχωρισμού, μεθοριακής φάσης και επανένταξης.


Η συνεργασία του Τέρνερ με τον σκηνοθέτη και θεωρητικό Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ] μετέφερε το σχήμα στη θεωρία της επιτέλεσης και συνέβαλε στη συγκρότηση των παραστασιακών σπουδών [performance studies]. Ο Σέχνερ είχε ήδη σχεδιάσει την έναρξη και τη λήξη του Dionysus in 69 [Διόνυσος στο 69, 1968], διασκευής των Βακχών του Ευριπίδη [Euripides] από το The Performance Group [Δε Πέρφορμανς Γκρουπ], κατά το πρότυπο των διαβατήριων τελετών, ώστε ολόκληρη η παράσταση να λειτουργεί ως μεθοριακή φάση. Στο Between Theater and Anthropology [Ανάμεσα στο θέατρο και στην ανθρωπολογία, 1985] συσχέτισε επίσης το εργαστήριο και τη δοκιμή με τα στάδια της διάβασης: οι ηθοποιοί αποσπώνται από την καθημερινή συμπεριφορά, δοκιμάζουν νέες δυνατότητες και επανέρχονται ενώπιον του κοινού.


Η ανθρωπολόγος και χορογράφος Katherine Dunham [Κάθριν Ντάναμ], η οποία γνώριζε τη μελέτη του βαν Γκεννέπ, παρουσίασε το 1941 το μπαλέτο Rites de Passage [Διαβατήριες τελετές], με ενότητες για την εφηβεία, τη γονιμότητα και τον θάνατο. Ο Peter Sculthorpe [Πήτερ Σκάλθορπ] στήριξε στο ίδιο σχήμα το μουσικοθεατρικό έργο Rites of Passage [Διαβατήριες τελετές, 1974], ενώ ο John Neumeier [Τζων Νόιμαϊερ] αποτύπωσε στη χορογραφία Fourth Symphony of Gustav Mahler [Τέταρτη συμφωνία του Γκούσταβ Μάλερ, 1977] την πορεία ενός αγοριού προς την ενηλικίωση. Η χορογράφος Mamela Nyamza [Μαμέλα Νιάμζα] ενσάρκωσε στο Hatched [Εκκολαφθέν, 2009] τα τρία στάδια της διάβασης. Η βρετανική ομάδα Welfare State International [Ουέλφαρ Στέιτ Ιντερνάσιοναλ] σχεδίασε κοσμικές διαβατήριες τελετές ονοματοδοσίας, γάμου και κηδείας.

Η διαβατήρια τελετή τροφοδοτεί και τις εικαστικές τέχνες, την τέχνη της επιτέλεσης και τον κινηματογράφο. Ο Adrian Mauriks [Άντριαν Μάουρικς] αφιέρωσε στο θέμα σειρά ζωγραφικών έργων (1991–1992), ενώ η Pooja Prema [Πούτζα Πρέμα] παρουσίασε το 2013 το Rites of Passage [Διαβατήριες τελετές], πολυμεσική εγκατάσταση και επιτέλεση για τις μεταβάσεις στη ζωή των γυναικών. Η Κύπρια καλλιτέχνιδα Αλέξια Βασιλείου γύρισε στην κατεχόμενη Αμμόχωστο, τη γενέτειρά της, την ταινία και επιτέλεση Rite of Passage [Διαβατήρια τελετή, 2024]. Τις δοκιμασίες της ενηλικίωσης αφηγείται η ομότιτλη ταινία μικρού μήκους του Michael A. Krehan [Μάικλ Α. Κρέχαν] (2023).

Αγγλικά
rite of passage
Γαλλικά
rite de passage, le
Γερμανικά
Übergangsritus, der
Ιταλικά
rito di passaggio, il

Συνώνυμα

διαβατήρια τελετουργία, τελετουργία διάβασης, τελετή διάβασης, τελετή μετάβασης, τελετουργία μετάβασης

Σχετικοί όροι

περιβαλλοντικό θέατρο, ανθρωπολογία του θεάτρου, παραδοσιακό δρώμενο, μοιρολόι, Ελευσίνια Μυστήρια, δραματοθεραπεία, κοινωνικό δράμα [Turner]

Μη προτεινόμενοι όροι

διαβατική τελετή, ιεροτελεστία μετάβασης, τελετουργία περάσματος

Πεδίο εφαρμογής

• Όψις και παραγωγή
• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]
• Εφαρμοσμένα είδη
• Παραθεατρικά είδη / λαϊκή και νεανική κουλτούρα

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

[…] ο Σαίξπηρ έγραψε και ανέβασε την κωμωδία «Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας» με αφορμή την τέλεση ενός πριγκιπικού γάμου. […] Η πλοκή της κωμωδίας συνδέεται με τα στάδια μιας διαβατήριας τελετουργίας. Η φυγή από την Αθήνα σηματοδοτεί την αποσύνθεση από το οικείο της καθημερινής ζωής, η παραμονή στο νυχτερινό δάσος ισοδυναμεί με το μεταιχμιακό στάδιο, κατά το οποίο οι παλιές ταυτότητες ακυρώνονται , ενώ η απόκτηση νέων εμπειριών οδηγεί στην διαμόρφωση νέας ταυτότητας και, τέλος η επιστροφή στην πόλη σηματοδοτεί την έναρξη του σταδίου επανένταξης, το οποίο περιλαμβάνει τη γαμήλια τελετή και το έργο των τεχνιτών, για να ολοκληρωθεί με την πρώτη νύχτα του γάμου.

Η θεατρολόγος Erika Fischer-Lichte [Έρικα Φίσερ-Λίχτε] διαβάζει την πλοκή του Ονείρου καλοκαιρινής νύχτας του William Shakespeare [Ουίλλιαμ Σαίξπηρ] ως αντιστοιχία των σταδίων μιας διαβατήριας τελετής: η φυγή από την Αθήνα αντιστοιχεί στον αποχωρισμό, η νύχτα στο δάσος στη μεθοριακή φάση και η επιστροφή στην πόλη, με τον γάμο και την παράσταση των τεχνιτών, στην επανένταξη. Η κωμωδία, γραμμένη με αφορμή έναν πριγκιπικό γάμο, μετατρέπει έτσι τη δομή της τελετής σε δραματουργική αρχή.

Fischer-Lichte, E. (2012). Ιστορία ευρωπαϊκού δράματος και θεάτρου: Από την αρχαιότητα στους Γερμανούς κλασικούς (Τόμ. Α΄) (Γ. Καλιφατίδης, Μετ.). Αθήνα: Πλέθρον. (Πρωτότυπη έκδοση 1990). Βλ. σσ. 138, 148

Quote Icon

«Αυτές οι επιτελέσεις είναι μεθοριακά ( liminal ) γεγονότα που υπάρχουν για να μεσολαβούν ή για να αναζητούν ευχαρίστηση σε αλληλεπιδράσεις που είναι εν δυνάμει επικίνδυνες και διασπαστικές. Εκεί που οι μεταβάσεις / μεταμορφώσεις είναι επικίνδυνες επινοούνται αυτές που ο Van Gennep αποκαλεί διαβατήριες τελετές, εκεί όπου είναι πιθανό να προκύψουν προβλήματα, η θεατρική διασκέδαση διευκολύνει τα πράγματα».

Ο σκηνοθέτης και θεωρητικός της επιτέλεσης Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ] χαρακτηρίζει μεθοριακά γεγονότα τις επιτελέσεις που μεσολαβούν σε δυνητικά επικίνδυνες και διασπαστικές αλληλεπιδράσεις. Όπου οι μεταβάσεις ενέχουν κίνδυνο, οι κοινότητες επινοούν τις διαβατήριες τελετές που περιέγραψε ο Arnold van Gennep [Αρνόλντ βαν Γκεννέπ]· όπου απειλούνται συγκρούσεις, η θεατρική διασκέδαση διευκολύνει τη συνύπαρξη.

Schechner, R. (2011). Θεωρία της επιτέλεσης (Ν. Κουβαράκου, Μετ.· Μ. Ζωγράφου & Φ. Φιλίππου, Επιμ.). Αθήνα: Τελέθριον. (Πρωτότυπη έκδοση 1988). Βλ. σ. 284.

Quote Icon

«Η κωμωδία Βάτραχοι του Αριστοφάνη δραματοποιεί την αναζήτηση ενός τραγικού ποιητή από τον θεό Διόνυσο. Αυτή η αναζήτηση έχει τη δομή μιας αποστολής σε ξένη γη. […] Αυτό το ταξίδι μετ' επιστροφής προς και από μια αλλότρια χώρα έχει στάδια που αποτυπώθηκαν από τον Arnold van Gennep στην εμβληματική του μελέτη Τελετουργίες διάβασης. Για τον van Gennep, οι διαβατήριες τελετές αντικατοπτρίζουν την αναγέννηση που πρέπει να βιώσει η κοινωνία για να επιβιώσει. Οι Βάτραχοι ξεκινούν με ένα σχέδιο επαναφοράς στη ζωή ενός Αθηναίου τραγικού ποιητή και καταλήγουν σε ένα σχέδιο αναγέννησης ολόκληρης της αθηναϊκής κοινωνίας. Γράφοντας για την εδαφική μετάβαση από τον οικείο, κοσμικό χώρο σε έναν ξένο, ιερό χώρο διαμέσου μιας ουδέτερης ζώνης που λειτουργεί ως όριο, ο van Gennep αναφέρεται σε προμεθοριακές τελετές αποχωρισμού από τον κοσμικό τόπο, σε μεθοριακές τελετές μετάβασης, τελετές του κατωφλιού, και σε μεταμεθοριακές τελετές ενσωμάτωσης στον νέο κόσμο. […] Κατά την επιστροφή, τα τελετουργικά βήματα επαναλαμβάνονται για άλλη μια φορά. Και τα τρία στάδια της διάβασης είναι ανιχνεύσιμα στην πλοκή των Βατράχων […].»

Ο κλασσικός φιλόλογος Richard F. Moorton [Ρίτσαρντ Φ. Μούρτον] ανιχνεύει στην πλοκή των Βατράχων του Αριστοφάνη [Aristophanes] τα τρία στάδια των διαβατήριων τελετών του Arnold van Gennep [Αρνόλντ βαν Γκεννέπ]: η κατάβαση του Διονύσου στον Άδη και η επιστροφή του διέρχονται από τον αποχωρισμό, το πέρασμα μιας ουδέτερης ζώνης και την ενσωμάτωση στον νέο κόσμο. Κατά τον μελετητή, η αναζήτηση ενός τραγικού ποιητή καταλήγει σε σχέδιο αναγέννησης ολόκληρης της αθηναϊκής κοινωνίας.

Moorton, R. F., Jr. (1989). Rites of passage in Aristophanes' Frogs. The Classical Journal, 84/4, σσ. 308–324. www.jstor.org...

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Η επιμελήτρια Ειρήνη Παπαγεωργίου παρουσιάζει αττικά ερυθρόμορφα γαμήλια αγγεία του 5ου και του 4ου αιώνα…

Ο σκηνοθέτης και θεωρητικός Richard Schechner [Ρίτσαρντ Σέχνερ] αναφέρεται στις διαβατήριες τελετές του Arnold van…

Απόσπασμα από το μπαλέτο Rites de Passage [Διαβατήριες τελετές] της Katherine Dunham [Κάθριν…

Η Mamela Nyamza [Μαμέλα Νιάμζα] στο Hatched [Εκκολαφθέν, 2009], εξέλιξη του σόλο Hatch

Προωθητικό βίντεο του Rites of Passage [Διαβατήριες τελετές] της Pooja Prema [Πούτζα Πρέμα]

Προωθητικό βίντεο της αυτοσχεδιαστικής ταινίας και επιτέλεσης Rite of Passage [Τελετή μετάβασης] της…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Βιβλίο των Νεκρών του γραφέα Νεμπκέντ [Nebqed], πάπυρος, 18η δυναστεία, βασιλεία του Αμενχοτέπ Γ΄…

Peter Sculthorpe [Πήτερ Σκάλθορπ], Rites of Passage [Διαβατήριες τελετές], μουσικοθεατρικό έργο για…

John Neumeier [Τζων Νόιμαϊερ], Fourth Symphony of Gustav Mahler [Τέταρτη συμφωνία του Γκούσταβ…

Adrian Mauriks [Άντριαν Μάουρικς], Rites of Passage Four [Διαβατήριες τελετές IV], 1992,…

Η βρετανική ομάδα Welfare State International [Ουέλφαρ Στέιτ Ιντερνάσιοναλ], την οποία ίδρυσαν το 1968…

Stefano Di Buduo [Στέφανο Ντι Μπούντουο], Zona Limite [Οριακή ζώνη], ταινία για…

Michael A. Krehan [Μάικλ Α. Κρέχαν], Rite of Passage [Διαβατήρια τελετή], ταινία…

βασική

Fischer-Lichte, E. (2012). Ιστορία ευρωπαϊκού δράματος και θεάτρου: Από την αρχαιότητα στους Γερμανούς κλασικούς (Τόμ. Α΄) (Γ. Καλιφατίδης, Μετ.). Αθήνα: Πλέθρον. (Πρωτότυπη έκδοση 1990)

Gennep, A. van. (2016). Τελετουργίες διάβασης: Συστηματική μελέτη των τελετών (Θ. Παραδέλλης, Μετ.). Αθήνα: Ηριδανός. (Πρωτότυπη έκδοση 1909)

Mahali, A. (2016). Rites of passage: Separation, liminality and an initiation into being in Mamela Nyamza's Hatched. South African Theatre Journal, 29/1–3, σσ. 1–14. doi.org...

Moorton, R. F., Jr. (1989). Rites of passage in Aristophanes' Frogs. The Classical Journal, 84/4, σσ. 308–324. www.jstor.org...

The Performance Group. (1970). Dionysus in 69 (R. Schechner, Επιμ.). New York: Farrar, Straus and Giroux.

Rites de Passage. (χ.χ.). Katherine Dunham Collection. Library of Congress. www.loc.gov...

Schechner, R. (1985). Between theater and anthropology. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

Schechner, R. (2011). Θεωρία της επιτέλεσης (Ν. Κουβαράκου, Μετ.· Μ. Ζωγράφου & Φ. Φιλίππου, Επιμ.). Αθήνα: Τελέθριον. (Πρωτότυπη έκδοση 1988)

Turner, V. (1967). The forest of symbols: Aspects of Ndembu ritual. Ithaca, NY: Cornell University Press.

Turner, V. (2015). Από την τελετουργία στο θέατρο: Η ανθρώπινη βαρύτητα του παιχνιδιού (Φ. Τερζάκης, Μετ.). Αθήνα: Ηριδανός. (Πρωτότυπη έκδοση 1982)

Yılmaz, S. (2020). The liminality of performing arts: A field research in terms of the rites of passage. Konservatoryum - Conservatorium, 7/1, σσ. 41–56. doi.org...

συμπληρωματική

Amankulor, J. N. (1989). The condition of ritual in theatre: An intercultural perspective. Performing Arts Journal, 11/3–12/1, σσ. 45–58. doi.org...

Bell, C. (2022). Τελετουργία: Προοπτικές και διαστάσεις (Θ. Παραδέλλης, Μετ.). Αθήνα: Ηριδανός. (Πρωτότυπη έκδοση 1997)

Carlson, M. (2014). Performance: Μια κριτική εισαγωγή (Ε. Ράπτου, Μετ. & Επιμ.). Αθήνα: Παπαζήσης. (Πρωτότυπη έκδοση 1996)

Fischer-Lichte, E. (2022). Θέατρο και μεταμόρφωση: Προς μια νέα αισθητική του επιτελεστικού (4η έκδ.) (Α. Σιουζουλή, Μετ.). Αθήνα: Πατάκης. (Πρωτότυπη έκδοση 2004)

Fischer-Lichte, E. (2024). Θέατρο, θυσία, τελετή: Μορφές πολιτικού θεάτρου (Β. Αρδίτης, Μετ.). Αθήνα: Γκόνης. (Πρωτότυπη έκδοση 2005)

Laburthe-Tolra, P., & Warnier, J.-P. (2003). Εθνολογία-Ανθρωπολογία (Β. Χατζάκη, Μετ.· Ε. Καλπουρτζή, Επιμ.). Αθήνα: Κριτική.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. διαβατήρια τελετή. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/διαβατήρια τελετή

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «διαβατήρια τελετή». Ανακτήθηκε 20 November 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/διαβατήρια τελετή.

MLA

«διαβατήρια τελετή». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 20 November 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/διαβατήρια τελετή.

1388